فهیمه اکبر چه کتاب‌هایی منتشر کرد؟
او در سال ۱۳۳۸ دو کتاب «اوخان» و «طباخی گیلانی» را منتشر کرد. کتاب اوخان مجموعه‌ای از ترانههای جهانگیر سرتیپ پور و کتاب طباخی گیلانی به دستور پخت غذاهای محلی این منطقه می‌پردازد.
چرا صدای فهیمه اکبر سالها ناشناخته ماند؟
با وجود فعالیتهای هنری متعدد، محدودیتهای اجتماعی آن زمان فرصتی برای اجرای عمومی به زنان نمیداد. به همین دلیل، بسیاری از ترانههای او بدون ذکر نامش منتشر شدند. او پیش از ازدواج با محسن اکبر عهد کرده بود که هرگز خوانندگی به شغل اصلی او تبدیل نشود.
چرا فهیمه اکبر به موسیقی گیلان علاقمند بود؟
زندگی در روستای گیلان و معاشرت با مردم محلی باعث شد با زبان و آوازهای بومی این منطقه آشنا و به فرهنگ آن‌ها علاقمند شود.
ترانه «گیلان جان» در چه زمانی سروده شد؟
این ترانه، اعتراض جهانگیر سرتیپ پور به حذف نام استانها توسط رضاشاه بود. وقتی فرزند فهیمه اکبر، گیلان به دنیا آمد، سرتیبپور بیتی بر شعر خود افزود و آن را به این خانواده پیشکش کرد.
فهیمه اکبر در چه سالی اولین ترانه خود را ضبط کرد؟
نخستین ضبط از صدای او، ۱۴ آذر ۱۳۳۴ در یکی از مجالس هنری در تهران و روی نوار مغناطیسی ریل انجام شد.
دخترکی که در شش سالگی در عروسی خواهرش شاهد صدای قمرالملوک وزیری بود، بعدها خود به یکی از آوازخوان‌های مهم گیلان تبدیل شد. او فهیمه اکبر، خواننده، پژوهشگر آیین و فرهنگ گیلان و فعال اجتماعی و حقوق زنان است که ترانه‌هایش هنوز توسط خوانندگان دیگر بازخوانی می‌شود.
تولد و سال‌های ابتدای زندگی
فهیمه اکبر، با نام شناسنامه‌ای فهیمه یمین اسفندیاری، در 18 آذر 1296 در شهر تهران و در خانواده مازندرانی متولد شد.
پدرش میرزا اسدالله یمین اسفندیاری سیاستمدار بود که دوره‌ای سرکنسولگری ایران در باکو را برعهده داشت. فهیمه سنین شش سالگی تا یازده سالگی را در شهر باکو سپری کرد و در مدرسه‌های آن زبان روسی و نواختن پیانو را آموخت.
پس از بازگشت به تهران، در مدرسه ژاندارک با زبان فرانسوی آشنا شد. مدتی درس موسیقی را نزد مرتضی خان محجوبی فرا گرفت و اولین باغچهبان معلم اپرای او بود.
ازدواج و بیست سال زندگی در گیلان
پس از دریافت دیپلم، قرار بود که فهیمه برای تعلیم موسیقی به رم برود. اما به دعوت دوستش برای سفری کوتاه به رشت آمد و در آن‌جا با پسر عموی دوستش، محسن اکبر ملاقات کرد. فهیمه در 1317 با محسن اکبر ازدواج کرد و از آن پس نام خانوادگی همسرش را برای خود انتخاب کرد.
محسن اکبر بعدها نماینده رشت و نماینده دو دوره‌ی مجلس شورای ملی شد و برای مدتی نایب رئیسی انجمن شهرداری رشت را بر عهده داشت. آن‌ها سه فرزند به نام‌های گیلان، گلی و فتح‌الله داشتند.
زندگی مشترک آن‌ها با اقامت در روستای طاهرگوراب آغاز شد و سپس به خیابان بیستون رشت نقل مکان کردند. فهیمه از ابتدای ورود به گیلان از روستاییان زبان گیلکی را فرا گرفت و ترانه‌ها و آوازهای محلی آن‌ها را به یاد می‌سپارد. همین یادگیری، مقدمه پژوهش‌های او را فراهم کرد.
آواز و موسیقی
دوستی نزدیک محسن اکبر با جهانگیر سرتیپ‌پور، شاعر و سیاستمدار گیلانی، زمینه‌ساز همکاری هنری فهیمه با این هنرمند بود. نخستین ترانه فهیمه «خورشید» با شعر سرتیپ پور در وصف اشغال رشت توسط روسیه ساخته شد. ترانه «ایران شینیم» در همین دوره شکل گرفت.
ترانه «نوشو نوشو» (نرو نرو) را سرتیپ‌پور پس از رفتن روس‌ها از ایران ساخت. ملودی آن از یک اثر روسی بود و فهیمه با حفظ اصالت اثر، آن را خواند. این اثر تا امروز در موسیقی گیلان جاری است و بارها اجرا شده است.
بیشتر ترانههای او با شعرهای جهانگیر سرتیپ‌پور و بخشی دیگر از فریدون فرزانه است. از دیگر آثار او می‌توان از ترانههای زیر نام برد:
سال‌های زیادی ترانه‌هایش بدون نام او منتشر می‌شدند و خوانندگانی مانند احمد عاشورپور، محمد نوری، پوران و فریدون فرخزاد آثار او را بازخوانی کردند. در بعضی از این بازخوانی‌ها حتی نامی از او برده نشد.
آموزش‌های فهیمه اکبر باعث شده بود سبک کاری او از دیگر خوانندگان زمان خود متفاوت باشد. او به شیوه شانسون اروپایی می‌خواند، الگویش ادیت پیاف و جنس صدای او سوپرانو بود. به روسی، فرانسه، آلمانی و انگلیسی مسلط بود و به هر چهار زبان آواز اجرا می‌کرد.
پژوهش و کتاب‌ها
فهیمه اکبر در سال 1338 دو کتاب منتشر کرد که هر یک در نوع خود اولین بودند:
کتاب اوخان: گردآوری ترانه‌ها و تصنیف‌های گیلکی جهانگیر سرتیپ‌پور که با ترجمه فارسی فهیمه اکبر منتشر شد. حسین محجوبی تصویرگری این کتاب را بر عهده داشت.
کتاب طباخی گیلانی: نخستین کتابی است که دستور پخت غذاهای محلی گیلان را ثبت کرد که با همکاری علی فروغ‌نیا، آشپزِ خانه‌ی اکبر، چاپ شد. این اثر اکنون توسط انتشارات ایلیا منتشر می‌شود.
فعالیتهای اجتماعی و خیریه
او عضو انجمن‌ها و سازمانهای خیریه بسیاری بود و در جمعیت راه نو، نهادی که به آموزش حقوق زنان می‌پرداخت، مسئولیت رسیدگی به زنان زندانی را برعهده داشت. همچنین عضوی فعال در بنگاه حمایت مادران و کودکان رشت و انجمن بانوان نیکوکار بود.
در زمان اشغال رشت توسط روسیه، تلاش می‌کرد حامی خانواده‌های فقیر و کودکانی باشد که بی‌سرپرست بودند و در این راه از حمایت موسیو آرسن میناسیان برخوردار بود. او بخشی از دارایی خانواده در رشت و انزلی را وقف عام‌المنفعه کرد.
در سال 1338 اولین نمایشگاه فرهنگی گیلان با نام «نمایشگاه مناظری از زندگی در گیلان» را درکاخ ابیض (موزه مردم شناسی کنونی) تهران برپا کرد.
مهاجرت و سال‌های زندگی در آمریکا
پس از انقلاب ۱۳۵۷ به همراه خانواده ایران را ترک کرد و به واشنگتن رفت و در ۱۳۶۳ اموال خانواده مصادره شد. او پس از مهاجرت پنج بار به ایران سفر کرد و آخرین مُهر خروج او از ایران در پاسپورتش، 20 مهر 1369 ثبت شده است.
اولین و تنها آلبوم موسیقی فهیمه اکبر در 1384 و در 88 سالگی توسط او و دخترش منتشر شد که شامل شانزده قطعه بازسازی‌شده از نوارهای ریل بود.
او در آمریکا هم کارهای خیرانه را رها نکرد؛ در یک مرکز اجتماعی داوطلب بود و نامش در فهرست خیران آسایشگاه مونتگومری آمده است.
مرگ در غربت و وصیت عجیب فهیمه اکبر
محسن اکبر در 1998 (1376/1377) پس از نزدیک شصت سال زندگی مشترک درگذشت. فهیمه اکبر در 12 شهریور 1388، بر اثر نارسایی قلبی در آمریکا درگذشت و در کنار همسرش به خاک سپرده شد. به گفته دخترش گلی، بنا به وصیت خودشان سنگی بر مزارشان گذاشته نشد.
در زمانی که صدای زنان تابو شمرده می‌شد، فهیمه اکبر با همکاری جهانگیر سرتیپ‌پور، آثاری نوآورانه را خلق می‌کرد که با گذشت دوران هنوز رنگ و بوی تازگی دارند. مناسبات اجتماعی به او فرصت اجرا در عرصه‌های عمومی را نمیداد و سالها صدای او تنها در مجالس خصوصی شنیده می‌شد.
در سال‌های اخیر نام او جانی دوباره گرفت؛ ترانه «نوشو نوشو» در تیتراژ پایانی فیلم «ناگهان درخت» (1397) استفاده گردید و در سریال «خاتون» (1400) غزل شاکری در نقش فهیمه اکبر ظاهر شد و چند ترانه او را بازخوانی نمود. در 1403 کتابی با عنوان «آهنگ سرگذشت» نوشته معصومه جوادی نسب، براساس روایات فهیمه اکبر و اطرافیانش، درباره زندگی او منتشر شد.