تاریخچه اولین پل متحرک ایران

پل غازیان، پیشرفته‌ترین پل ایران در قرن گذشته، بر مسیر آبی میان تالاب انزلی و دریای کاسپین ایستاده و دو بخش اصلی شهر را به هم متصل می‌کند. این یادگار تاریخی، بخشی از هویت و ماهیت بندری شهر انزلی است.
مارال زادراد از گیل تایم
مارال زادراد از گیل تایم
انتشار: ۱۴۰۵/۰۸/۲۸
0
نظر
بروزرسانی: ۱۴۰۵/۰۸/۲۸
اشتراک گذاری
تاریخچه اولین پل متحرک ایران
انتشار: ۱۴۰۵/۰۸/۲۸
0
نظر
بروزرسانی: ۱۴۰۵/۰۸/۲۸
فهرست مطالب

پل غازیان انزلی از گذشته تا امروز

در شهر بندرانزلی و بر روی آبراهی که تالاب انزلی را به دریای کاسپین متصل می‌کند، سازه‌ای عظیم و بتنی خودنمایی می‌کند که نزدیک به یک قرن پیش عنوان «نخستین پل متحرک ایران» را به خود اختصاص داد.

پل غازیان انزلی، پیشرفته‌ترین پل ایران در ابتدای قرن 14
پل غازیان انزلی، پیشرفته‌ترین پل ایران در ابتدای قرن 14

امروز بعد از سال‌ها بازنشستگی، «پل غازیان» به یکی از نمادهای هویتی این شهر بندری بدل شده است. این سازه در زبان گیلکی «غازیانه پورد» خوانده می‌شود.

دلایل ساخت پل غازیان

بندر انزلی از گذشته به سه ناحیه «غازیان»، «میان‌پشته» و «انزلی» تقسیم می‌شد و پل غازیان راه اتصال غازیان و میان پشته است. پیش از ساخت پل، تنها راه رفت‌وآمد میان این سه محله استفاده از قایق بود.

تصویری هوایی از شهر انزلی و پل غازیان
تصویری هوایی از شهر انزلی و پل غازیان

ایده ساخت پلی میان این دو محله، پیشینه‌ای بسیار کهن دارد و سفرنامه‌نویسان قدیم مانند میرزا تقی خان فراهانی بارها بر این ضرورت تاکید کرده‌اند. اما اولین درخواست رسمی احداث پل، به تاریخ 18 مرداد 1307 و اولین سفر رضاشاه به انزلی برمی‌گردد. انجمن بلدیه انزلی، به قلم و امضای «آقای نیکو» رییس وقت انجمن، نامه‌ای تنظیم کرد که چند خواسته، از جمله ساخت پل، را شامل می‌شد.

متن درخواست احداث پل غازیان از سوی انجمن بلدیه انزلی به رضاشاه
متن درخواست احداث پل غازیان از سوی انجمن بلدیه انزلی به رضاشاه

تصمیم به ساخت این پل ریشه در اهمیت راه رشت به تهران دارد. در آن روزگار این مسیر یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های مبادلاتی ایران محسوب می‌شد و بندر انزلی به عنوان دروازه دریایی خزر، بر سر این مسیر قرار داشت. ساخت پل غازیان، آخرین پازل در ایجاد مسیر ارتباطی «آذربایجان – رشت – قزوین – تهران» بود.

تولد اولین پل متحرک ایران

وزارت طرق و شوارع در 4 اردیبهشت 1314 با شرکت سوئدی «سونسکا انترپرناد آکتسیه بولاگت»، مخفف به سنتاب، قرارداد ساخت پل‌های متحرک غازیان به میان پشته و میان پشته به انزلی را به امضا رساند و اجرای طرح از اواخر تیرماه سال 1314 خورشیدی کلید خورد.

عکسی از احداث پل غازیان و حضور مهندسان خارجی
عکسی از احداث پل غازیان و حضور مهندسان خارجی

احداث پل در تابستان 1316 پایان گرفت، بهره‌برداری از آن از خرداد 1317 آغاز شد و تحویل رسمی آن در 7 آذر 1318 صورت پذیرفت.

ابعاد و مکانیزم پل غازیان

پل غازیان 210 متر طول و 10 متر عرض دارد و بلندی آن 85 متر است. سازه پنج دهانه دارد که از میان آن‌ها یک دهانه را به‌صورت متحرک طراحی کرده بودند تا کشتی‌ها بتوانند از زیرش رد شوند.

مکانیزم پل غازیان
مکانیزم پل غازیان

تکنیک‌های به‌کاررفته در این سازه در دوران خود از پیشرفته‌ترین تکنولوژی در جهان بود. دهانه متحرک بر حول یک محور لولایی می‌چرخید و این بخش از دو نیمه نابرابر تشکیل شده بود: یک سمت 25 متر و سمت دیگر 6 متر امتداد دارد. مهندسان برای آنکه این دو بازوی نامساوی با هم تراز بمانند، در قسمت 6 متری یک وزنه بتنی تعادلی طراحی کردند.

چرخ دهنده های غول پیکر پل غازیان
چرخ دهنده های غول پیکر پل غازیان

محورهای پل به یک موتور الکتریکی چهل اسبی گره خورده بودند، موتوری که توان کشش بیش از دوبرابر ظرفیت نامی خود را داشت. در نوک بازوی 25 متری، یک موتورگیربکس نصب شد که نقش نگه‌دارنده و ضامن قفل‌کننده را وقتی پل پایین می‌آمد بر عهده داشت. این ضامن قابلیت حرکت با دست را نیز داشت و اگر برق قطع می‌شد، اپراتور می‌توانست پل را با دست به حرکت درآورد.

شباهت با پل تروتسکی روسیه

این پل شباهت ظاهری چشمگیری با «پل ترینیتی» سن پترزبورگ دارد که به «پل تروتسکی» هم مشهور است.

شباهت پل تروتسکی روسیه با پل غازیان انزلی
شباهت پل تروتسکی روسیه با پل غازیان انزلی

این سازه بر رودخانه نوا قرار دارد، بین سال‌های 1897 تا 1903 به دست شرکتی فرانسوی بنا گردید و از پل غازیان کهنسال‌تر است. پل تروتسکی هنوز پابرجاست و بخش متحرکش هم تا امروز به فعالیت خود ادامه می‌دهد.

رسوایی رشوه و قهر رضاشاه

ساخت این پل با دوره وزارت «رجبعلی منصور» (علی منصور) در دوران حکومت رضاشاه هم‌زمان بود. در جلسه 28 اسفند 1314 مجلس، وزیر عدلیه لایحه‌ای حاوی اتهامات مربوط به ساخت پل غازیان و پل‌های مازندران را به مجلس برد. درست یک ماه پیش‌تر از این جلسه، علی منصور از وزارت کنار رفته بود.

در گزارش کمیسیون عدلیه آمده بود که «علی‌اصغر طالقانی»، مدیر داخلی شرکت سنتاب، اظهار داشته مجموعا 150 هزار ریال در سه نوبت برای امضای قرارداد پل‌ها به علی منصور پرداخت کرده که 50 هزار ریال آن تنها برای پل غازیان بود. امیر اصلانی، رئیس دومین کمیسیون مناقصه پل، بعدها اعتراف کرد که خود او 140 هزار ریال دریافت کرده است.

بازوان بازشونده پل غازیان
بازوان بازشونده پل غازیان

اما با وجود همه شواهد، علی منصور در محکمه تبرئه شد. این حکم مورد خوشایند رضاشاه نبود؛ او خشمگین شد و رئیس دیوان عالی کشور را برکنار کرد و در سمت دیگر منسوب نمود. رضاشاه در مراسم افتتاحیه پل غازیان حضور نیافت.

آسیب‌های پل غازیان در جنگ جهانی دوم

در حمله هوایی 3 شهریور 1320، هواپیماهای ارتش سرخ شوروی پل غازیان را هدف گرفتند. اما خسارت واردشده تنها محدود به تیرهای روشنایی پل می‌شد که بعدها مرمت گردید.

هزینه ساخت پل غازیان در اسناد قدیمی

اسناد قرارداد نشان می‌دهد که هزینه ساخت هر دو پل متحرک انزلی، حدود ۲۵۲ هزار کرون سوئد بود، مبلغی که با نرخ آن زمان معادل یک میلیون و ۱۹۲ هزار و ۹۶۸ ریال است.

هزینه ساخت پل غازیان در اسناد تاریخی
هزینه ساخت پل غازیان در اسناد تاریخی

در سندی دیگر، هزینه‌های ساختمان، تهیه مصالح و لوازم عملیات برای اجرای پل غازیان به میان پشته، ۴ میلیون و ۹۳۰ هزار ریال و پل میان پشته تا انزلی (پهلوی آن زمان) ۳ میلیون و ۲۵۰ هزار ریال برآورد شده است.

خرابی قابلیت متحرک پل، بازنشستگی و ثبت ملی

سال‌های زیادی است که بخش متحرک پل غازیان دیگر کار نمی‌کند. در دهه 1330 بخش متحرک سازه از کار افتاد و پل از آن پس برای همیشه به یک پل ثابت تبدیل شد. برخی منابع زمان توقف حرکت پل را در بازه 1332 تا 1340 می‌دانند، زمانی که پایان قرارداد صید با «لیانازوف» (شرکت صید خزر) باعث ‌شد دیگر کشتی‌های شیلات نیاز به عبور از کانال نداشته باشند.

ثبت پل تاریخی غازیان به عنوان یک اثر ملی
ثبت پل تاریخی غازیان به عنوان یک اثر ملی

تا سال 1384 پل غازیان همچنان شریان اصلی اتصال بخش غازیان به انزلی بود. در آن سال با افتتاح پل جدید غازیان (پل ولایت) در کنارش، وظیفه ترافیک به پل نوساز منتقل شد و این سازه در نقش یک یادگار تاریخی بازنشسته شد. پل غازیان در سال 1379 با شماره 1514 در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردید.

وضعیت کنونی، فرسودگی و مرمت‌ بی‌سرانجام

بدنه پل امروز دچار فرسودگی است. نرده‌های فلزی آن دچار پوسیدگی جدی شده‌اند و به رسیدگی اصولی نیاز دارد. گیربکس‌ها و چرخ‌دنده‌های پل امروز از محل خود ناپدید شده‌اند و سرنوشت آن‌ها نامعلوم است.

پوسیدگی پل غازیان
پوسیدگی پل غازیان

یکی از دلایل عدم مرمت پل غازیان، اختلاف بین سازمان‌های مسئول این پل است. پل در مالکیت وزارت راه قرار دارد و مسئولیت نگهداری‌ آن میان شهرداری و اداره بنادر تقسیم شده است. از طرفی دیگر برای مرمت، رعایت الزامات سازمان میراث فرهنگی نیز مطرح است.

پل غازیان انزلی، اولین پل متحرک ایران
پل غازیان انزلی، اولین پل متحرک ایران

تاکنون پروژه‌های مرمتی پل در سال 1403 و محدود به تعمیر نرده‌های پوسیده، نورپردازی و ساخت نیمکت در بخش پیادروی پل بوده و اقدامی برای تعمیر اساسی پل صورت نگرفته است. در اسفند 1403 موضوع تغییر نام پل غازیان به غدیر مطرح شد، اقدامی که به موافقت سازمان میراث فرهنگی وابسته بود.

سرنوشت امروز

سال‌هاست که بازوان متحرک پل غازیان از کار افتاده‌اند، اما این سازه هنوز پابرجاست. امروزه پل غازیان محلی برای پیاده‌روی و عکاسی است و به عنوان یکی از جاهای دیدنی‌ انزلی شناخته می‌شود که منظره‌ دریا، پرندگان دریایی و تکاپوی کشتی‌ها در اسکله را به نمایش می‌گذارد. سازه‌ای که زمانی پیشرفته‌ترین پل ایران بود، امروز به مرمت اساسی نیاز دارد و هر سال تأخیر، هزینه بازگشتش را سنگین‌تر می‌کند.

کتاب تاریخ جامع بندر انزلی نوشته عزیز طویلی: «تا پیش از احداث پل غازیان، ارتباط بین انزلی و غازیان تنها به وسیله کرجی و قایق انجام می‌گرفت که در روزهای طوفانی و بارانی با خطرات بسیار همراه بود؛ با تکمیل و گشایش این پل در سال ۱۳۱۶، پس از سال‌ها انتظار مردم، دو سوی آبراهه به هم پیوست و تحول بزرگی در حمل‌ونقل و تجارت بندر پدید آمد.»
سوالات متداول
پل غازیان چه بخش‌هایی را به هم متصل می‌کند؟

این پل بخش غازیان را به محله میان پشته متصل می‌کند.

ویژگی منحصربه‌فرد مهندسی پل غازیان چیست؟

پل غازیان نخستین پل متحرک در ایران است. این پل دارای 5 دهانه است که 4 دهانه آن ثابت است و یک دهانه میانی آن با طول 25 متر به صورت مکانیکی و برقی به سمت بالا باز می‌شود تا کشتی‌ها امکان عبور از زیر پل را داشته باشند.

آیا دهانه متحرک پل غازیان هنوز هم باز می‌شود؟

خیر، به دلیل فرسودگی قطعات مکانیکی سال‌هاست که مکانیزم این پل غیرفعال است.

آیا در حال حاضر امکان تردد خودرو از روی پل غازیان وجود دارد؟

بله، پل غازیان همچنان به عنوان یکی از مسیرهای درون‌ شهری بندرانزلی مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما به دلیل قدمت بالایش، محدودیت‌هایی برای تردد خودروهای سنگین بر روی آن اعمال شده است.

مصالح اصلی به کار رفته در ساخت پل غازیان چیست؟

اسکلت و بدنه اصلی پل از بتن مسلح (بتن آرمه) ساخته شده که در زمان خود یک فناوری نوین در ایران محسوب می‌شد. برای بخش فلزی پل نیز از فولاد استفاده شده است.

چه جاذبه‌های دیدنی در نزدیکی پل غازیان قرار دارند؟

پل غازیان خود امروزه یکی از جاذبه‌های دیدنی است و محیط آن حال‌و‌هوای بندری شهر انزلی را نشان می‌دهد. کافه‌های متعددی نیز در فضای باز اطراف پل غازیان فعالیت می‌کنند.

نظرات شما

ثبت نظر
تصویر توضیحی

مقالات مرتبط

مطالبی که شاید برایتان جالب باشد.

اشتراک‌گذاری صفحه

این صفحه را با دوستانتان به اشتراک بگذارید