چموش دوزی

چموش ‌دوزی یکی از هنرهای سنتی و قدیمی استان گیلان است که با استفاده از چرم طبیعی و به روش دست‌دوز انجام می‌شود.
گیله مرد
گیله مرد
انتشار: ۱۴۰۵/۰۸/۲۶
0
نظر
بروزرسانی: ۱۴۰۵/۰۸/۲۶
اشتراک گذاری
چموش دوزی
انتشار: ۱۴۰۵/۰۸/۲۶
0
نظر
بروزرسانی: ۱۴۰۵/۰۸/۲۶
فهرست مطالب

چموش دوزی یا به زبان گیلکی چوموش دوزی یکی از هنرهای اصیل و قدیمی استان گیلان است که قدمتی حدود ۳۰۰ سال دارد. چموش که در برخی منابع با نام چاروق نیز شناخته می‌شود، نوعی کفش سنتی و بدون پاشنه است که در گذشته بیشتر توسط گیله‌مردان و روستاییان مورد استفاده قرار می‌گرفت.

هنر چموش دوزی در گیلان
هنر چموش دوزی در گیلان

این کفش دست‌دوز از انواع چرم طبیعی ساخته می‌شود. در ادامه بیشتر با این هنر ماندگار گیلانی آشنا می‌شویم.

چموش دوزی چیست؟

چموش، پای‌افزاری سنتی و بومی در گیلان است که از چرم طبیعی و به‌صورت ساده ساخته می‌شود. این کفش، در گذشته بیشتر میان ساکنان مناطق کوهستانی گیلان رواج داشت و به دلیل ویژگی‌هایی مانند: خنک نگه داشتن پا در تابستان و حفظ گرمای آن در زمستان، گزینه‌ای مناسب برای شرایط آب‌وهوایی مختلف بود.

مغازه چموش استاد مجید فرنیا در ماسوله، خانواده ای که نسل‌ها به هنر چموش مشغول اند
مغازه چموش فرنیا در ماسوله، خانواده‌ای که نسل‌ها به هنر چموش دوزی مشغول‌اند

امروزه با تغییر سبک زندگی، چموش کاربرد روزمره خود را از دست داده و بیشتر به‌عنوان محصولی تزئینی و نمادی از هنر سنتی گیلان شناخته می‌شود. اهمیت این هنر در فرهنگ بومی منطقه را حتی می‌توان در نام روستاهایی مانند: چموش ‌دوزان ماسال و شاندرمن، چاروق‌ دوزی‌ محله لاهیجان و چاموش‌ محله خانقاه‌بر ماسال مشاهده کرد.

انواع چموش گیلان

چموش‌های سنتی گیلان با توجه به محل تولید و نوع استفاده، در مدل‌های مختلفی دوخته می‌شدند. در ماسوله دو نوع چموش رواج داشت؛ یکی «شکار چموش» که با بندهای چرمی بلند به پا بسته می‌شد و دیگری مدلی ساده‌تر که بند چرمی نداشت.

نمونه ای زا یک چموش قدیمی بنددار
نمونه‌ای زا یک چموش قدیمی بنددار

در منطقه تالش نیز دو نوع چموش تولید می‌شد. نوع مرغوب‌تر آن «فتنی» نام داشت و نوع دیگر به نام «مازرده» شناخته می‌شد که از پوست دباغی‌شده تهیه می‌شد و کیفیت پایین‌تری داشت.

کفش چموش در عکس‌های قدیمی از یاران میرزا کوچک خان جنگلی
کفش چموش در عکس‌های قدیمی از یاران میرزا کوچک خان جنگلی

بیشتر چموش‌ها دارای نوکی برگشته و شبیه منقار عقاب بودند. با گذشت زمان و کاهش رواج چموش‌دوزی، نوع دیگری از این پای‌افزار با استفاده از لاستیک ساخته شد که به آن «رزین چموش» می‌گفتند.

آشنایی با مواد اولیه و ابزارهای هنر چموش دوزی

برای ساخت چموش‌های سنتی گیلان از چرم طبیعی و ابزارهای ساده اما کاربردی استفاده می‌شود.

ابزارات هنر چموش دوزی گیلانی
ابزارات هنر چموش دوزی گیلانی

هرکدام از این مواد و وسایل نقش مهمی در دوخت، استحکام و زیبایی این پای‌افزار قدیمی دارند.

مواد اولیه مورد استفاده در چموش‌دوزی:

  • چرم گاو و گوساله دباغی‌شده
  • نخ و ریسمان موم‌اندود شده
  • کاموای رنگی
  • پارچه برای آماده‌سازی کف چموش
  • چسب برای اتصال آستر به قسمت کف کفش

ابزارهای مورد نیاز چموش دوزی:

  • سندان چوبی: سطحی برای انجام مراحل آماده‌سازی چموش پیش از دوخت
  • مشته: ابزاری ضربه‌ای که در گذشته از جنس برنج و امروزه بیشتر از آهن ساخته می‌شود و برای وارد کردن ضربه‌های محکم در مراحل مختلف کار کاربرد دارد.
  • سوزن و قالب چوبی

ترکیب این مواد و ابزارهای ساده، امکان ساخت چموش‌هایی مقاوم و زیبا را فراهم می‌کند. در واقع، مهارت چموش‌دوزان در استفاده درست از همین وسایل، بخش مهمی از ارزش و اصالت این هنر دست‌ساز گیلانی است.

نحوه درست کردن چموش

ساخت چموش در گذشته با آماده‌سازی پوست گاو و بز در دباغخانه‌های محلی آغاز می‌شد.

نحوه دوخت در هنر چموش دوزی
نحوه دوخت در هنر چموش دوزی

این فرایند چند مرحله داشت تا چرم به‌اندازه کافی نرم، مقاوم و آماده دوخت شود.

  1. تهیه پوست: ابتدا پوست گاو و بز را برای آماده‌سازی به دباغخانه می‌بردند.
  2. نمک‌سود کردن: پوست‌ها را با نمک می‌پوشاندند تا برای مراحل بعد آماده شوند.
  3. موگیری: پوست را در آهک قرار می‌دادند تا موهای آن به‌راحتی جدا شود.
  4. رنگ‌آمیزی: با استفاده از مواد طبیعی مانند پوست انار ترش، به چرم رنگ می‌دادند.
  5. شست‌وشو و خشک کردن: پوست‌ها را در آب می‌شستند تا شوری آن‌ها از بین برود، سپس در فضای باز آویزان می‌کردند تا خشک شوند.
  6. آماده‌سازی چرم: پس از خشک شدن، پوست را صاف کرده و با روشی به نام «شلفا» (ضربه زدن به پوست) نرم و آماده استفاده می‌کردند.
  7. دوخت چموش: چرم آماده‌شده را به کفاشان می‌سپردند تا آن را به چموش تبدیل کنند.

البته همه چموش‌ها کیفیت یکسانی نداشتند؛ مدل‌های معمولی را گاهی از چرم خام یا «کاله‌چرم» می‌دوختند، اما نمونه‌های مرغوب‌تر از چرم دباغی‌شده تهیه می‌شدند.

کفش چموش قدیمی به جا مانده از استاد فرنیا معروف به استاد میرزا
کفش چموش قدیمی به جا مانده از استاد فرنیا معروف به استاد میرزا

در گذشته، این هنر علاوه بر چموش‌دوزی، مشاغل دیگری مانند: دباغی، رنگرزی گیاهی، آسیاب کردن پوست انار و حمل‌ونقل را نیز رونق می‌داد.

چرا هنر چوموش دوزی در معرض فراموشی است؟

مثل بسیاری از صنایع دستی ایران، چموش‌دوزی هم با خطر کم‌رنگ‌شدن روبه‌رو است. کفش‌های کارخانه‌ای ارزان و سبک جای پاپوش دست‌دوز را در مزارع گرفته‌اند. کشاورز امروز بیشتر به چکمه‌های پلاستیکی عادت کرده که ارزان و در دسترس است. از سوی دیگر، تعداد استادان ماهر کاهش یافته و جوانان به دلیل درآمد کم و سختی کار، کمتر به این حرفه می‌پیوندند.

عکس قدیمی چموش دوزی از مرحوم استاد فرنیا،
عکس قدیمی چموش دوزی از مرحوم استاد فرنیا

کمبود چرم مرغوب و دشواری دباغی سنتی نیز مشکلی جدی است. دباغی نیازمند دانش، وقت و فضا است و ملاحظات زیست‌محیطی آن را سخت‌تر کرده است. در نتیجه، حتی استادی که حاضر به ادامه‌ی کار است، گاه در تهیه‌ی مواد اولیه با مانع روبه‌رو می‌شود.

حمایت از هنر چموش دوزی

برای حفظ و احیای هنر چموش‌دوزی، باید چند اقدام اساسی انجام شود. نخست، مستندسازی این هنر از طریق فیلم‌برداری از مراحل ساخت و ثبت خاطرات و تجربیات استادکاران قدیمی، پیش از فراموش شدن این دانش بومی ضروری است. دوم، باید زمینه آموزش و انتقال مهارت به نسل جوان با برگزاری کارگاه‌های آموزشی و همکاری استادان باتجربه با علاقه‌مندان فراهم شود. در نهایت، رونق بازار فروش اهمیت زیادی دارد؛ چراکه با جذب مشتریان جدید، از گردشگران گرفته تا علاقه‌مندان به صنایع‌دستی و پوشاک سنتی، می‌توان به درآمدزایی هنرمندان و ادامه حیات این هنر ارزشمند کمک کرد.

چموش قدیمی، از اثار استاد محمدعلی جمالی ماسوله
چموش قدیمی، از اثار استاد محمدعلی جمالی ماسوله

حمایت نهادهای فرهنگی و صنایع دستی در این میان به‌ویژه در تأمین مواد اولیه، برگزاری نمایشگاه و معرفی این هنر بسیار اهمیت دارد اما نقش مردم محلی از همه مهم‌تر است. وقتی خانواده‌ای تصمیم می‌گیرد به‌جای کالای وارداتی، پاپوش بومی بخرد، در واقع یک قدم مهم در مسیر حمایت از این هنر برداشته شده است.

گیل تایم مروج فرهنگ، هنر و تاریخ گیلان.

در کتاب سرزمین و مردم فومنات نوشته “کیوان پندی” آمده است: چموش را اکثرا از چرم ساده و بدون رنگ تهیه می‌کردند، اما اگر می‌خواستند که چرم را رنگ کنند، از رنگ گیاهی همچون پوست انار استفاده می‌شد.
سوالات متداول
چموش اصیل را چگونه تشخیص دهیم؟

برای تشخیص چموش اصیل باید به جنس چرم، کیفیت دوخت، فرم ظاهری و تزئینات آن توجه کنید. چموش سنتی معمولاً از چرم طبیعی ساخته می‌شود، نوکی برگشته دارد و دوخت و نقش‌ونگار آن با سبک بومی گیلان هماهنگ است. همچنین بهتر است هنگام خرید، نام سازنده و محل تولید آن را بپرسید.

چموش‌های سنتی چه رنگ‌هایی دارند؟

رنگ‌های قرمز، سبز، سفید، استخوانی و قرمز مایل به قهوه‌ای از رنگ‌های رایج در چموش‌دوزی هستند.

نقش‌ونگارهای معروف چموش‌دوزی کدام‌اند؟

چموش‌دوزان برای زیبایی بیشتر این کفش از نقش‌های سنتی و محلی استفاده می‌کنند. از جمله نقش‌های شناخته‌شده آن می‌توان به گل اباتر، مهتابی، شتر گردن، مجمع قراق، گل بچه اشاره داشت.

آیا هنر چموش‌دوزی گیلان در فهرست میراث فرهنگی ثبت شده است؟

بله، چموش‌دوزی گیلان در تاریخ ۵ خرداد ۱۳۸۹ با شماره ۱۳۵ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیده است. همچنین این هنر «نشان مهر اصالت یونسکو» (UNESCO Seal of Excellence) را نیز دریافت کرده است.

نظرات شما

ثبت نظر
تصویر توضیحی

مقالات مرتبط

مطالبی که شاید برایتان جالب باشد.

اشتراک‌گذاری صفحه

این صفحه را با دوستانتان به اشتراک بگذارید