به نوشتهٔ استاد معین، نام اصلی کوشیار، گوشیار بوده است. این واژه از دو بخش «گوش»، نام فرشتهٔ نگهبان چهارپایان سودمند در آیین زرتشتی، و پسوند «یار» تشکیل شده است. بنابراین، گوشیار به معنای یار و یاور ایزد گوش است. پیشوند «کیا» در شمال ایران برای بزرگان و دانشمندان به کار می‌رفت.
دربارهٔ زندگی کیا ابوالحسن کوشیار اطلاعات دقیقی در دست نیست و بیشتر دانسته‌های ما از روایت‌های منابع تاریخی به دست آمده‌اند. بنا بر برخی روایت‌ها، او در بعضی علوم شاگرد ابن‌سینا بوده است. همچنین گفته شده که رصدخانه‌ای به نام او وجود داشته یا به دست او ساخته شده بود.
از آثار کوشیار میتوان به «زیج عضدالدین» یا «زیج عضدی» اشاره کرد که به زبان فارسی نوشته شده بود، اما امروزه باقی نمانده است. همچنین، اثر «اصلاح تعدیل مریخ» از نوشتههای اوست که بیهقی به آن اشاره کرده است. نوشتهای دربارهٔ دستور زبان نیز به نام او در منابع ذکر شده است.
در آن دوران دانشمندان مشهوری مانند: بتانی، ابوالوفا، ابونصر منصور بن عراق، خجندی، بیرونی و ابن‌سینا فعالیت می‌کردند. هر یک از این دانشمندان در پیشرفت علم و فرهنگ نقش مهمی داشتند.
پروفایل شما بهروزرسانی شد.
زندگینامه دانشمند کوشیار گیلانی
کیا ابوالحسن کوشیار بن لبّان باشهری گیلانی، دانشمند برجسته ایرانی، ریاضیدان، ستاره‌شناس و طراح ابزارهای اخترشناسی بود که در منطقه گیلان می‌زیست.
او در گسترش ریاضیات و ستاره‌شناسی در ایران و جهان اسلام نقش مهمی داشت و آثارش بر پیشرفت این علوم در اروپا و دوره‌های بعد تأثیر گذاشت. تاریخ دقیقی مشخص نیست اما برخی برآوردها زمان زندگی او را حدود سال‌های ۹۴۰ تا ۱۰۱۰ میلادی می‌دانند.
در ادامه این مطلب، با زندگی و پیشینه ابوالحسن کوشیار گیلانی، مهمترین آثار و دستاوردهای علمی او و تأثیری که بر پیشرفت ریاضیات و نجوم گذاشت، بیشتر آشنا می‌شویم.
تاریخ زندگی و درگذشت کوشیار گیلانی
درباره زمان زندگی کوشیار گیلانی، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. برخی تاریخ‌نگاران، سال‌های ۹۷۱ تا ۱۰۲۹ میلادی (۳۶۰ تا ۴۲۰ هجری قمری) را به‌عنوان دوره زندگی او ذکر کرده‌اند.
در مقابل، ابوالقاسم قربانی، پژوهشگر تاریخ علم، با بررسی و تطبیق نسخه‌های خطی، زمان زندگی او را حدود سال‌های ۹۴۱ تا ۱۰۰۹ میلادی (۳۳۰ تا ۴۰۰ هجری قمری) دانسته است. همچنین، در برخی منابع، سال درگذشت او بین ۴۱۵ تا ۴۳۹ هجری قمری تخمین زده شده است.
مهمترین آثار و تألیفات
کوشیار گیلانی از دانشمندانی بود که در زمینه‌های ریاضیات، نجوم و ابزارهای رصدی آثار متعددی از خود بر جای گذاشت.
نوشتههای او عمدتاً به زبان عربی تألیف شده‌اند و شماری از آن‌ها در سده‌های بعد به فارسی، عبری، چینی، فرانسوی، روسی و انگلیسی ترجمه شدند.
1- کتاب فی اصول حساب الهند
این کتاب درباره روش محاسبه با اعداد هندی است و عملیات جمع، تفریق، ضرب، تقسیم و محاسبه ریشه دوم را توضیح می‌دهد. نسخه استانبول آن در سال ۱۹۶۵ میلادی همراه با ترجمه انگلیسی منتشر شد و ترجمه فارسی آن نیز در سال 1388 شمسی انتشار یافت.
2- رساله احکام نجوم
این اثر با نام‌های المدخل فی صناعه احکام النجوم و مجمل الاصول فی احکام النجوم شناخته می‌شود. کتاب درباره اصول و قواعد احکام نجوم است و در اواخر قرن چهاردهم میلادی به زبان چینی ترجمه شد. در سال ۱۹۹۷ میلادی نیز متن عربی آن همراه با ترجمه انگلیسی و چینی منتشر شد.
3- رساله اسطرلاب
این رساله به معرفی اسطرلاب و کاربردهای آن می‌پردازد. نسخه‌های خطی این رساله در کتابخانه‌های شهرهای مختلف جهان، از جمله: برلین، بمبئی، دوبلین، قاهره، پرینستون، لندن، مشهد، پاریس، استانبول، تهران و تاشکند نگهداری می‌شوند.
ترجمه فارسی کهن این اثر را محمد باقری در سال ۱۳۸۲ شمسی منتشر کرد.
4- تجرید اصول ترکیب الجیوب
این نوشته به زبان عربی و درباره اصول تنظیم جدول‌های سینوسی است که در محاسبات مثلثاتی کاربرد دارند. نسخه خطی آن در استانبول نگهداری می‌شود و از آثار مرتبط با دانش مثلثات به شمار می‌رود.
5- زیج جامع
زیج جامع که با نام‌های کتاب زیج جامع و زیج کوشیار نیز شناخته می‌شود، از آثار مهم نجومی اوست. این کتاب به زبان عربی و در سال ۹۶۵ میلادی برابر با ۳۵۵ هجری نوشته شده و نسخه‌هایی از آن در شهرهایی مانند: قاهره، لیدن، مسکو، استانبول و تهران وجود دارد.
6- زیج بالغ
زیج بالغ دومین اثر بزرگ نجومی کوشیار به شمار می‌رود که پس از زیج جامع نوشته شده است. این کتاب به‌طور کامل باقی نمانده و نسخه بخش موجود آن در برلین نگهداری می‌شود.
7- رساله فی ابعاد و الاجرام
این رساله درباره فاصله‌ها و اندازه‌های اجرام آسمانی است و در سال ۹۶۵ میلادی برابر با ۳۵۵ هجری تألیف شده است. دو نسخه خطی از این اثر باقی مانده که در هند نگهداری می‌شوند.
8- مدخل در صنعت احکام نجوم
این کتاب با نام مجمل الاصول فی احکام النجوم نیز شناخته می‌شود و به زبان عربی نوشته شده است. ترجمه فارسی آن نیز موجود است و زمان تألیف آن به سال‌های ۹۹۲ تا ۹۹۳ میلادی، برابر با سال ۳۸۳ هجری، نسبت داده شده است.
دیدگاه دانشمندان و ادیبان دربارهٔ کوشیار گیلانی
نظر سایر دانشمندان دربارهٔ کوشیار گیلانی نشان می‌دهد که او در زمان خود از جایگاه علمی و شهرت فراوانی برخوردار بوده است.
نام او در متون ادبی، تاریخی و علمی فارسی آمده و دانشمندانی مانند: عروضی سمرقندی، سعدی و فلکی شروانی از او یاد کرده‌اند. این شواهد بیانگر اهمیت کوشیار در علم نجوم و تأثیر او بر دانشمندان و ادیبان پس از خود است.
در مجموع، یادکردن از کوشیار در آثار علمی، تاریخی و ادبی نشان می‌دهد که او نه‌تنها در نجوم دانشمندی شناخته‌شده بوده، بلکه نام و آثارش در میان اهل ادب و علم نیز اعتبار داشته است.