او در سال ۱۳۴۰ در ارتباط با اتهامهایی درباره یک قرارداد مربوط به دوره ریاستش بر سازمان برنامه بازداشت شد و حدود هفت ماه در زندان ماند، اما این اتهامها به طرح اتهام رسمی علیه او منجر نشد.
توسعه خوزستان یکی از مهمترین طرحهای عمرانی دوره ریاست ابوالحسن ابتهاج بر سازمان برنامه بود. این طرح با هدف توسعه کشاورزی، آبیاری، تولید برق و صنعت منطقه دنبال شد و ساخت سد دز و مطالعات مربوط به رودخانههای کارون و کرخه نیز در همین چارچوب قرار داشت. ابتهاج برای اجرای این طرح از تجربه کارشناسان آمریکایی در پروژه دره تنسی نیز استفاده کرد.
این موضوع از بخشهای مهم کارنامه بینالمللی اوست. ابتهاج در سال ۱۹۴۴ ریاست هیئت ایرانی در کنفرانس برتون وودز را بر عهده داشت و ایران در نتیجه این روند به عضویت بنیانگذار بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول درآمد.
ابتهاج به دلیل استقلال زیاد، مخالفت با دخالتهای سیاسی و درگیری با برخی سیاستمداران و صاحبان منافع، مخالفان زیادی پیدا کرده بود. در سال ۱۳۲۹ و با روی کار آمدن حاجعلی رزمآرا، حمایت شاه از او نیز از بین رفت و در نهایت از ریاست بانک ملی برکنار شد.
پروفایل شما بهروزرسانی شد.
اشتراک گذاری صفحه
آغاز مسیر زندگی ابوالحسن ابتهاج
ابوالحسن ابتهاج در سال ۱۲۷۸ در شهر رشت، در اواخر دوره قاجار به دنیا آمد. پدرش، ابراهیم ابتهاج‌الملک، در امور مالی و گمرکی دولت فعالیت داشت. ابوالحسن تحصیلات ابتدایی خود را در رشت گذراند و در ۱۳سالگی، همراه برادر بزرگ‌ترش غلامحسین ابتهاج، برای ادامه تحصیل به پاریس رفت. آنها مدتی در پاریس به تحصیل زبان فرانسه پرداختند و بعد برای ادامه تحصیل به کالج سوریَن پروتستان در بیروت رفتند.
با آغاز جنگ جهانی اول، برنامه تحصیل آنها ناتمام ماند و ابوالحسن به ایران بازگشت. چند سال بعد، پس از مرگ پدر، خانواده به تهران رفتند و او خیلی زود وارد بازار کار شد. در سال ۱۹۲۰ به بانک شاهی ایران پیوست و فعالیت بانکی خود را از شعبه رشت این بانک آغاز کرد.
ورود به قلب اقتصاد ایران
ابتهاج در سال ۱۳۱۵ از بانک شاهی جدا شد و به وزارت مالیه رفت. او در این دوره در اداره برخی مؤسسات مالی دولتی فعالیت کرد و تجربه بیشتری در مدیریت اقتصادی به دست آورد.
در سال ۱۳۲۱ به ریاست بانک ملی ایران رسید و حدود هشت سال در این سمت ماند. در دوره ریاست او، تلاش زیادی برای نظم اداری، آموزش کارکنان، تقویت ساختار مالی و حرفه‌ای‌تر شدن بانک انجام شد. او همچنین از گسترش نفوذ بانک‌های خارجی در نظام بانکی ایران انتقاد می‌کرد و بر تقویت جایگاه بانک ملی تأکید داشت.
ابوالحسن ابتهاج و شکل‌گیری ایده برنامه‌ریزی توسعه
ابتهاج از سال‌ها قبل به این باور رسیده بود که توسعه کشور بدون برنامه‌ریزی منظم و تصمیم‌گیری کارشناسی امکان‌پذیر نیست. او از نخستین مدیرانی بود که بر ضرورت برنامه‌ریزی برای توسعه اقتصادی ایران تأکید کرد.
این دیدگاه بعدها در سازمان برنامه شکل جدی‌تری پیدا کرد. ابتهاج معتقد بود طرحهای عمرانی باید بر اساس مطالعه و اولویت‌بندی اجرا شوند و منابع کشور نباید بدون برنامه در پروژه‌های مختلف پراکنده شوند.
آغاز دوره بزرگ طرحهای عمرانی
ابتهاج در سال ۱۳۳۳ ریاست سازمان برنامه را بر عهده گرفت و ساختار این سازمان را تا حد زیادی تغییر داد. او از نیروهای متخصص ایرانی استفاده کرد و برای بررسی فنی و اقتصادی طرح‌ها اهمیت زیادی قائل شد.
در دوره ریاست او، برنامه عمرانی دوم کشور اجرا شد و پروژه‌های بزرگی در زمینه سدسازی، راه، برق، آبیاری و توسعه شهری در دستور کار قرار گرفت. توسعه خوزستان نیز یکی از برنامه‌های مهمی بود که با نگاه گسترده به آب، کشاورزی و صنعت دنبال شد.
سدسازی، توسعه راه و برق، میراث عمرانی ابتهاج
بخش مهمی از شهرت ابتهاج به پروژه‌های زیربنایی این دوره بازمی‌گردد. طرح‌هایی مانند: سد کرج، سد سفیدرود و سد دز و همچنین توسعه راه‌ها، برق و شبکه‌های آبیاری در فضای برنامه‌ریزی آن دوره دنبال شدند.
ابتهاج برای اجرای این طرح‌ها از کارشناسان و مشاوران خارجی نیز استفاده می‌کرد، اما هدف اصلی او ایجاد یک نظام برنامه‌ریزی منظم و استفاده از دانش تخصصی برای توسعه زیرساخت‌های کشور بود.
اختلاف با حکومت بر سر آینده اقتصاد ایران
ابتهاج در دوران فعالیت خود بارها با مقام‌های سیاسی بر سر نحوه اداره اقتصاد کشور اختلاف پیدا کرد. یکی از مهمترین اختلاف‌ها به نحوه مصرف درآمدهای نفتی مربوط می‌شد.
او معتقد بود درآمد نفت باید بیش از هر چیز برای توسعه اقتصادی و اجرای طرحهای عمرانی کشور به کار گرفته شود و با افزایش شدید هزینه‌های نظامی موافق نبود. اختلاف بر سر ساختار و استقلال سازمان برنامه نیز در نهایت به استعفای او در سال ۱۳۳۷ انجامید.
تاسیس بانک ایرانیان تا روزهای سخت زندان
پس از کنار رفتن از سازمان برنامه، ابتهاج دوباره به فعالیت بانکی بازگشت و در سال ۱۳۳۸ بانک ایرانیان را تأسیس کرد.
دو سال بعد، در سال ۱۳۴۰، بازداشت شد و حدود هفت ماه در زندان ماند. در آن زمان درباره برخی قراردادهای مربوط به دوره ریاست او بر سازمان برنامه اتهامهایی مطرح شد، اما این پرونده در نهایت به محکومیت رسمی او منجر نشد و ابتهاج در سال ۱۳۴۱ آزاد شد.
زندگی خانوادگی ابوالحسن ابتهاج
ابتهاج در سال ۱۹۲۹ با مریم نبوی ازدواج کرد و این ازدواج پس از حدود ۲۵ سال به جدایی انجامید. این زوج فرزندی نداشتند.
او در سال ۱۹۵۶ با آذرنوش صنیعی ازدواج کرد. آذر صنیعی دندانپزشک و مدرس دندانپزشکی در دانشگاه تهران بود و بعدها در فعالیت‌های اقتصادی نیز نقش داشت. ابتهاج و همسر دومش صاحب دو فرزند، شهرزاد (متولد ۱۹۵۸) و داور (متولد ۱۹۶۱) شدند. ابتهاج همچنین ناپدری دو فرزند آذر از ازدواج قبلی او، علیرضا و الهه، بود.
آذر در دوران زندانی بودن ابتهاج اداره امور بانک ایرانیان را بر عهده داشت و بعدها نیز در مدیریت فعالیت‌های اقتصادی خانواده نقش داشت. خانواده ابتهاج در سال ۱۹۷۸ از ایران خارج شدند و در سال ۱۹۸۴ در لندن ساکن شدند.
سال‌های پایانی و ثبت خاطرات یک مدیر اقتصادی
ابتهاج در سال‌های بعد بیشتر خارج از ایران زندگی کرد و بخش مهمی از وقت خود را به نوشتن خاطرات و بررسی اسناد مربوط به فعالیت‌هایش اختصاص داد.
خاطرات دو جلدی او یکی از منابع مهم برای شناخت تاریخ اقتصادی و اداری ایران در دوره پهلوی است. علاوه بر خاطرات، مصاحبه‌های تاریخ شفاهی او با حبیب لاجوردی نیز اطلاعات ارزشمندی درباره بانک ملی، سازمان برنامه، طرحهای عمرانی و روابط او با مقام‌های سیاسی آن دوره ارائه می‌کند.
درگذشت مردی که نامش با توسعه ایران گره خورد
ابوالحسن ابتهاج روز ۲۵ فوریه ۱۹۹۹(در سن ۹۹سالگی) چشم از جهان فروبست. او نزدیک به هشت دهه از عمر خود را صرف بانکداری، مدیریت و برنامه‌ریزی اقتصادی کرد و یکی از چهره‌های اثرگذار توسعه و مدیریت اقتصادی ایران شد. نقش او در پایه‌گذاری برنامه‌ریزی توسعه و اجرای طرحهای بزرگ زیربنایی، نامش را در تاریخ معاصر ایران ماندگار کرد.