اقوام مهم در تاریخ گیلان باستان

نام گیلان برای ما آشناست، اما این نام همیشه به یک محدوده یا یک گروه مشخص اشاره نداشته است. در گذر سده‌ها، مردمان گوناگونی در این سرزمین و نواحی پیرامون آن زندگی کرده‌اند و جایگاه آنها نیز در دوره‌های مختلف تغییر کرده است. برای شناخت گذشته گیلان، باید سراغ نام‌ها و نشانه‌هایی رفت که از این مردمان در منابع تاریخی و آثار باستانی باقی مانده است. در ادامه، با این اقوام و جایگاه آنها در تاریخ گیلان باستان بیشتر آشنا می‌شویم.

اقوام گیلان زمین در دوران باستان

جنوب دریای کاسپین در دوران باستان محل زندگی گروه‌های مختلفی بود که در دوره‌های گوناگون در این ناحیه حضور داشتند.

در منابع تاریخی از اقوامی مانند آماردیان، کادوسیان و کاسپی‌ها نام برده شده است. در ادامه، شرح مختصری از هر یک از این اقوام و جایگاه آنها در تاریخ گیلان باستان را بررسی می‌کنیم.

آماردیان

آماردیان یا آماردها از اقوام باستانی ساکن جنوب دریای کاسپین بودند. ایرانیکا محل زندگی آنها را در ناحیه‌ای در شرق سفیدرود، در محدوده گیلان امروزی، ذکر می‌کند. این قوم پیش از ورود گِل‌ها (گیل‌ها) در این بخش از منطقه حضور داشتند.

در منابع کلاسیک نیز از آماردها یا ماردها نام برده شده است. با گسترش قدرت اشکانیان، فرهاد اول در فاصله سال‌های ۱۷۶ تا ۱۷۱ پیش از میلاد آنها را شکست داد و بخشی از آنان را به نواحی دیگری منتقل کرد.

مارلیک با قدمت سه هزار سال

تپه مارلیک در منطقه رودبار گیلان و در کنار رود گوهررود قرار دارد. این محوطه باستانی به اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد تعلق دارد و قدمت آن به بیش از سه هزار سال می‌رسد. در کاوش‌های تپه مارلیک ۵۳ گور کشف شد که اشیایی مانند: ظروف طلا و نقره، سلاح‌های مفرغی، زیورآلات و پیکره‌های انسانی و حیوانی در آنها به دست آمد.

مارلیک یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی جنوب دریای کاسپین به شمار می‌رود. با این حال، هویت قومی مردمی که در این گورستان دفن شده‌اند با قطعیت مشخص نیست.

جالب است که بدانید: عزت‌الله نگهبان آنها را به آماردیان نسبت داده بود، اما دانشنامه ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica) یکی از منابع معتبر پژوهشی درباره تاریخ و فرهنگ ایران این انتساب را قطعی نمی‌داند.

کادوسیان در جنوب غرب و غرب دریای کاسپین

کادوسیان یا کادوسی‌ها از اقوام باستانی ساکن جنوب‌غربی دریای کاسپین بودند. منابع معتبر آنها را قومی ایرانی معرفی می‌کنند که در نواحی کوهستانی شمال ماد و در غرب رود آماردوس، یعنی سفیدرود امروزی، زندگی می‌کردند.

کادوسیان قومی جنگاور بودند و نام آنها در نوشته‌های چند نویسنده یونانی و رومی دیده می‌شود. آنها در دوره هخامنشی در برخی نبردها حضور داشتند و بخشی از نیروهای نظامی این دوره بودند. نام کادوسیان پس از دوره هخامنشی نیز در نوشته‌های تاریخی دیده می‌شود.

کادوسیان و هخامنشیان

کادوسیان در دوره هخامنشی روابط پرتنشی با حکومت مرکزی داشتند و چند بار با آن درگیر شدند. یکی از مهم‌ترین این درگیری‌ها در زمان اردشیر دوم رخ داد. لشکرکشی او علیه کادوسیان در حدود سال ۳۸۰ پیش از میلاد با شکست مواجه شد و عقب‌نشینی سپاه با میانجیگری تیر‌بازوس، یکی از ساتراپ‌های هخامنشی، امکان‌پذیر شد.

با این حال، کادوسیان در برخی از لشکرکشی‌های هخامنشی نیز حضور داشتند. آنها در نبرد کوناکسا در سال ۴۰۱ پیش از میلاد در کنار سپاه هخامنشی جنگیدند و نیرویی از کادوسیان نیز در سپاه داریوش سوم در نبرد گوگمل در سال ۳۳۱ پیش از میلاد حضور داشت.

قوم باستانی کاسپی ها

کاسپی‌ها یا کاسپیان (Caspians) از اقوام باستانی ساکن کرانه جنوب‌غربی دریای کاسپین بودند. با این حال، محل دقیق زندگی آنها روشن نیست و مشخص نیست که در شمال یا جنوب رود کورا سکونت داشتند. آنها قومی ایرانی یا مردمی بودند که به‌شدت تحت تأثیر فرهنگ ایرانی قرار داشتند. هرودوت (تاریخ‌نگار یونانی) و استرابون (جغرافی‌دان یونانی) نیز از کاسپی‌ها در کنار اقوامی مانند آماردیان و کادوسیان نام برده‌اند.

بر اساس گزارش هرودوت، کاسپی‌ها در دوره داریوش اول در یازدهمین حوزه مالیاتی شاهنشاهی هخامنشی قرار داشتند. نام دریای کاسپین، کوه‌های کاسپی و دروازه‌های کاسپی نیز در منابع جغرافیایی باستان با نام این قوم ارتباط داده شده است.

قوم گِل‌ها (گیل‌ها)

گِل‌ها (Gelae یا Gilites) از اقوام باستانی جنوب دریای کاسپین بودند. بر اساس منابع تاریخی، آنها ظاهراً در سده دوم یا نخست پیش از میلاد وارد ناحیه جنوب دریای کاسپین و غرب رود آماردوس، یعنی سفیدرود امروزی، شدند. احتمال داده شده است که گِل‌ها قومی جدا از کادوسیان بوده باشند و شاید از ناحیه داغستان به این منطقه آمده باشند.

گِل‌ها بعدها از سفیدرود عبور کردند و همراه با دیلمیان، جای آماردها را در بخش‌هایی از این منطقه گرفتند. آنها در دوره ساسانی نیز شناخته شده بودند و برخی از آنان به‌عنوان نیروهای جنگی در سپاه ساسانیان خدمت می‌کردند، هرچند به نظر می‌رسد حکومت ساسانیان کنترل مستقیم و کاملی بر آنها نداشته است.

دیلمیان

دیلمیان از اقوام کوهستانی ساکن شمال ایران بودند و بخش‌هایی از ارتفاعات گیلان با سرزمین دیلم ارتباط داشت. نخستین اشاره شناخته‌شده به دیلمیان در نوشته‌های پولیبیوس، تاریخ‌نگار یونانی، در اواخر سده دوم پیش از میلاد دیده می‌شود. منابع بعدی نیز از حضور دیلمیان در نواحی جنوبی دریای کاسپین و دامنه‌های البرز خبر می‌دهند.

دیلمیان در دوره ساسانی به‌عنوان جنگجویانی شناخته می‌شدند که برخی از آنها در سپاه شاهان ساسانی خدمت می‌کردند. با این حال، به نظر می‌رسد مناطق محل زندگی آنها تحت فرمان مستقیم و مؤثر ساسانیان قرار نداشت. دیلمیان و گیل‌ها بعدها در تحولات سیاسی و نظامی شمال ایران نقش مهمی پیدا کردند.

گیلان در اواخر دوره ساسانی و آغاز دوره اسلامی

در اواخر دوره ساسانی، گیل‌ها و دیلمیان به‌عنوان نیروهای جنگی در سپاه ساسانیان حضور داشتند. با این حال، به نظر می‌رسد گیل‌ها تحت حکومت مؤثر ساسانیان قرار نداشتند. پس از ورود اسلام نیز گیلان به‌طور مستقیم به تصرف اعراب درنیامد و بخش‌هایی از آن همچنان در اختیار فرمانروایان محلی باقی ماند.

در همین دوره، برخی خاندان‌های محلی نیز در گیلان و نواحی پیرامون آن قدرت داشتند. یکی از این خاندان‌ها دابویگان بود که خاستگاه آن را گیلان دانسته‌اند. بر اساس روایت ابن‌اسفندیار، این خاندان بعدها قدرت خود را در طبرستان گسترش داد. با این حال، بخشی از روایت‌های مربوط به خاستگاه و سال‌های نخست این خاندان جنبه افسانه‌ای دارد.

پادشاهان معروف گیلان

در منابع تاریخی و روایت‌های محلی، نام فرمانروایانی در ارتباط با گیلان و نواحی پیرامون آن آمده است. درباره برخی از این چهره‌ها، به‌ویژه فرمانروایان نخستین خاندان دابویگان، اطلاعات با روایت‌های تاریخی متأخر آمیخته است.

گیلان‌شاه

ابن‌اسفندیار، گیلان‌شاه را فرزند فیروز و یک شاهزاده بومی و پدر گیل، معروف به گاوباره، معرفی کرده است. در این گزارش، فیروز که از نوادگان جاماسپ ساسانی دانسته شده، گیلان را فتح کرد و پس از آن گیلان‌شاه از او و یک شاهزاده بومی گیلان زاده شد. با این حال، اطلاعات مربوط به خاستگاه و سال‌های نخست خاندان دابویگان در منابع متأخر، قطعی نیست و بخشی از آن جنبه افسانه‌ای دارد.

گیل گیلانشاه (گاوباره)

گیل گیلانشاه، معروف به گاوباره، حکومت خود را از گیلان آغاز کرد و قلمرو خود را به دیلمان و سپس طبرستان گسترش داد.

دوره فرمانروایی او حدود سال‌های ۶۴۲ تا ۶۶۰ میلادی دانسته می‌شود. در ادامه، عنوان گیل گیلان فرشوادگرشاه نیز به او نسبت داده شد. فرشوادگر نام قدیمی کوه‌های طبرستان بود.

فرمانروایان پس از گاوباره

پس از گاوباره، دابویا در گیلان اقامت داشت. پس از او، فرخان به طبرستان رفت و برای دفاع از این سرزمین در برابر حملات از شرق و یورش‌های دیلمیان از غرب، استحکامات آن را تقویت کرد. پس از فرخان، دات‌بورزمیهر (دادمهر) و سپس خورشید به فرمانروایی خاندان دابویگان در طبرستان رسیدند.

فرخان و جانشینانش حاکمیت اسمی بر گیلان و دیلمان داشتند، اما این مناطق در عمل تا حد زیادی در اختیار فرمانروایان و بزرگان محلی بودند.

جمع‌بندی: اقوام گیلان‌زمین در دوران باستان

گیلان باستان در دوره‌های مختلف محل زندگی اقوام گوناگونی بود. آماردیان، کادوسیان، کاسپی‌ها، گِل‌ها و دیلمیان از گروه‌هایی هستند که در منابع تاریخی با نواحی جنوب دریای کاسپین ارتباط دارند. با این حال، محدوده زندگی این اقوام یکسان نبود و حضور آنها نیز همیشه به‌صورت یک جانشینی ساده و پشت‌سرهم اتفاق نیفتاده است.

برخی از این اقوام در دوره‌هایی با یکدیگر هم‌زمان بودند و در طول زمان، محدوده نفوذ و محل زندگی آنها تغییر کرد. به همین دلیل، نمی‌توان بدون شواهد کافی، هر قوم باستانی را مستقیماً نیاکان قوم‌های امروزی گیلان دانست. آنچه از منابع تاریخی و باستان‌شناسی می‌دانیم، تصویری از گذشته‌ای چندلایه و پرتحول در این سرزمین به دست می‌دهد.