نسیمی که از میان شالیزارها میگذرد، عطر شکوفههای درختان و بوی مطبوع
جای تبلیغات شما اینجاست!
کلیک کن و نوشته خودتو در گیل تایم منتشر کن.
نسیمی که از میان شالیزارها میگذرد، عطر شکوفههای درختان و بوی مطبوع
در نوار سرسبز و بارانخیز شمال ایران، جایی که رطوبت و بارشهای
پروفایل شما بهروزرسانی شد.
اشتراک گذاری صفحه
مرال، این گوزن زیبا که زمانی در سراسر جنگلهای باستانی و ارزشمند هیرکانی از آستارا تا گلستان زیست میکرد، امروز تنها در بخشهای کوچکی از زیستگاههای جنگلی گیلان، مازندران و گلستان دیده میشود.
مرال، علاوه بر ارزش محیط زیست (اکولوژیک)، در تاریخ و فرهنگ مردم شمال نیز جایگاه ویژهای دارد و حضورش نشانهای از سلامتی و پایداری جنگلهای کوهستانی است. اما با وجود اهمیت بسیار زیاد، جمعیت آن در دهههای اخیر کاهش چشمگیری پیدا کرده است و اکنون در طبقه «در معرض خطر» قرار دارد.
گوزن قرمز هیرکانی، معروف به گوزن شمالی
مرال خزری با نام علمی Cervus elaphus maral زیرگونهای از گوزن قرمز اروپایی است. گونههای نر مرال با شاخهای بزرگ و پرشاخه و بلندشان شناخته میشوند؛ شاخهایی که هر سال میافتند و دوباره رشد میکنند.
وزن مرال نر معمولاً بین ۱۸۰ تا ۲۳۰ کیلوگرم و طول بدن آن تا بیش از ۲ متر میرسد. مادهها کوچکترند و شاخ ندارند. رنگ بدن مرال در تابستان قهوهای روشن و در زمستان تیرهتر میشود. این تغییر رنگ به پنهان شدن طبیعی حیوان (استتار) در فصلهای مختلف کمک میکند.
مرالها موجوداتی بسیار محتاط، سریع و هوشیار هستند و بیشتر در مناطق جنگلی پرتراکم، شیبدار و دارای منابع آبی زندگی میکنند. جالب است بدانید که مرال، بزرگترین گونه از خانواده گوزنها در ایران به شمار میرود.
پراکندگی مرال در گیلان
گیلان یکی از مهمترین زیستگاههای تاریخی مرال است. در گذشته، این گونه در مناطق وسیعی از جنگل های گیلان زندگی میکرد، اما امروزه حضور آن محدود و متمرکز به مناطقی خاص شده است.
مهمترین زیستگاههای فعلی مرال در گیلان عبارت است از:
این مناطق به دلیل پوشش گیاهی مناسب، امنیت نسبی و دسترسی به منابع آب، شرایط لازم برای زندگی مرال را فراهم میکنند. (با بررسی نقشههای پوشش جنگلی، میتوان مشاهده کرد که این مناطق هنوز دارای تراکم بالای جنگلی و کمترین دستکاری انسانی در استان گیلان هستند.)
تاریخچه حضور مرال در گیلان
بر اساس گزارشهای قدیمی، مرال یکی از فراوانترین پستانداران گیاهخوار جنگلهای شمال بوده است. شکارچیان محلی از قرنها پیش از حضور گسترده این گونه سخن گفتهاند.
در سفرنامههای قدیمی نیز به تعداد زیاد مرال در جنگلهای گیلان اشاره شده است؛ تا حدی که شکار آن یکی از فعالیتهای رایج افراد بانفوذ در دوران قاجار بوده است.
اما از نیمه قرن بیستم به بعد، با افزایش شکار، تخریب جنگلها و توسعه محیطهای انسانی، جمعیت مرال بهشدت کاهش یافت. در دهه ۱۳۴۰ تخمین زده میشد که تعداد مرالهای گیلان چند هزار رأس باشد، اما تا اواخر دهه ۱۳۷۰ جمعیت آن به زیر چند صد رأس رسید.
این کاهش نگرانکننده باعث شد برنامههای حفاظتی از دهه ۱۳۸۰ بهطور جدی آغاز شود. کاهش سریع جمعیت مرال، زنگ خطر جدی برای سازمان محیط زیست بود، که نشان میداد زیستگاه حیوان در معرض نابودی قرار گرفته است.
چرخه زندگی و نقش اکولوژیک مرال خزری
مرال بهطور طبیعی در گلههای کوچک زندگی میکند. نرها معمولاً در فصل جفتگیری (پاییز) به گله مادهها میپیوندند و صدای بلند نرها (که به آن «گاو بانگی»، «گُلبانگ» یا «بانگ کشیدن» گفته میشود)، در جنگلهای مهآلود گیلان پخش میشود.
این صداها بخشی از جذابیّت و زیبایی پاییزی جنگلهای هیرکانی هستند. مرالها نقش بسیار مهمی در سلامت محیط زیست جنگل دارند که مهمترین آنها موارد زیر هستند:
این گونه یکی از حلقههای کلیدی زنجیره غذایی جنگلهای شمال محسوب میشود و نابودی آن پیامدهای محیط زیستی غیر قابل جبرانی خواهد داشت.
چرا مرال در معرض خطر قرار گرفته است؟
کاهش شدید جمعیت مرال نتیجه مجموعهای از عوامل انسانی و طبیعی است. مهمترین تهدیدها به شرح زیر است:
1. شکار غیرقانونی
شکار مرال، چه برای گوشت و چه برای شاخ، یکی از اصلیترین دلایل کاهش جمعیت آن بوده است. با وجود قوانین سختگیرانه، در برخی مناطق شکار غیرقانونی همچنان رخ میدهد و فشار بسیار زیادی بر جمعیت آسیبپذیر این گونه وارد میکند. شاخ مرال به دلیل زیبایی و اندازه، متأسفانه گاهی اوقات به عنوان کالای قاچاق مورد توجه قرار میگیرد.
2. تخریب زیستگاه
از بین بردن جنگلها (جنگلتراشی)، ویلاسازی، جادهسازی و تبدیل جنگل به باغ یا زمین کشاورزی، زیستگاههای مرال را تقسیم کرده و از هم جدا ساخته است. تکهتکه شدن زیستگاه باعث کاهش امنیت حیوان، کاهش دسترسی به منابع غذایی و دشوار شدن تبادل ژنها میان جمعیتها میشود.
3. رقابت با دام اهلی
ورود دام به جنگلهای کوهستانی باعث کم شدن علوفه در دسترس مرال میشود. از طرفی حضور دامداران و سگهای گله، امنیت منطقه را برای مرال کاهش میدهد. در برخی مناطق، دامها منابع آب و چراگاههای ارزشمند مرال را اشغال میکنند.
4. تصادفات جادهای
در برخی مناطق جنگلی که جادهها از میان زیستگاه عبور میکنند، مرالها در برخورد با خودروها جان خود را از دست میدهند. با توجه به جمعیت کم حیوان، تلف شدن حتی تعداد کمی از آنها در سال، تأثیر منفی زیادی دارد.
5. تغییرات اقلیمی
گرمتر شدن هوا، کاهش بارشها و تغییر الگوی رویش گیاهان میتواند منابع غذایی مرال را کاهش دهد و استرس و فشار بیشتری بر جمعیت وارد کند.
نهایتا مجموع این تهدیدات محیط زیستی و انسانی نشان میدهد که بقای مرال نیازمند اقدامات فوری، جامع و همکاریهای گسترده محلی و دولتی است تا این گونه از خطر انقراض محلی نجات یابد.
تلاشهای حفاظتی محلی در گیلان
جدیدترین مطالعات نشان میدهند که اصلیترین عامل موفقیت در حفظ مرال، مشارکت فعال جوامع محلی اطراف زیستگاهها است.
در گیلان، طرحهای مشترکی با هدف حفاظت از این گونه در حال اجرا است که شامل: تجهیز محیطبانیها و استفاده از دوربینهای تلهای برای پایش جمعیت مرال است.
تشکیل گروههای مردمی و آموزش آنها برای گزارش موارد تخلف و رصد حیوان نیز نقش کلیدی در افزایش امنیت مرال و حفاظت از مناطق حساس مانند دیلمان و سیاهکل داشته است.
وضعیت حفاظتی مرال (در معرض خطر)
مرال خزری در ردهبندیهای حفاظتی داخلی ایران و همچنین منابع بینالمللی مرتبط با زیرگونههای گوزن قرمز، در طبقه «در معرض خطر» قرار دارد.
این وضعیت یعنی اگر روند تخریب زیستگاه و شکار ادامه داشته باشد، احتمال انقراض محلی آن کاملاً جدی است. ولی خوشبختانه طرحهای حفاظتی و ممنوعیتهای شکار طی دو دهه اخیر باعث شده جمعیت مرال در برخی مناطق کمی افزایش یابد.
هرچند این افزایش بسیار ناچیز است، اما نشاندهنده وجود امید و تأثیرگذاری اقدامات حفاظتی محسوب میشود.
اهمیت حفاظت از مرال برای گیلان
حفاظت از مرال تنها حفظ یک حیوان نیست. بلکه حفظ بخشی از هویت طبیعی، میراث فرهنگی و جذابیتهای گردشگری جنگلهای گیلان است.
چرا که حضور مرال پیامدهای مثبت زیر را به دنبال دارد:
اگر امروز برای حفظ این گونه تلاش نکنیم، ممکن است جنگلهای هیرکانی یکی از باشکوهترین ساکنان خود را برای همیشه از دست بدهند.
راهکارهای حفاظت از مرال
راهکارهای کلیدی حفاظت از مرال در گیلان شامل موارد مهم زیر میشود:
این اقدامات تنها در صورتی مؤثر خواهند بود که بهطور مستمر و با جدیت ادامه یابند و با همکاری فعال مردم محلی همراه شوند.
منابع علمی معتبر:
لینک مقاله IUCN: اطلاعات حفاظتی درباره گونههای گوزن قرمز و زیرگونههای مرتبط: https://www.iucnredlist.org
ScienceDirect: مقالات علمی درباره تهدیدها، مدیریت جمعیت و زیستگاه گوزنها: https://www.sciencedirect.com
Springer: مطالعات اکولوژیک و مدیریت حیاتوحش جنگلهای هیرکانی: https://link.springer.com
Iran Wildlife Research: تحقیقات داخلی درباره مرال در جنگلهای شمال: http://www.wildlife.ir