مرال، این گوزن زیبا که زمانی در سراسر جنگلهای باستانی و ارزشمند
جای تبلیغات شما اینجاست!
کلیک کن و نوشته خودتو در گیل تایم منتشر کن.
مرال، این گوزن زیبا که زمانی در سراسر جنگلهای باستانی و ارزشمند
نسیمی که از میان شالیزارها میگذرد، عطر شکوفههای درختان و بوی مطبوع
در نوار سرسبز و بارانخیز شمال ایران، جایی که رطوبت و بارشهای
پروفایل شما بهروزرسانی شد.
اشتراک گذاری صفحه
درخت سرخدار جنگلهای هیرکانی گیلان یکی از ارزشمندترین و قدیمیترین درختان جنگلی ایران است؛ درختی همیشهسبز، دیررشد و کمیاب که هزاران سال قدمت دارد و در جنگلهای هیرکانی بهویژه در نقاط کوهستانی و مهآلود گیلان دیده میشود.
این گونه به دلیل زیبایی چشمنواز، رشد آهسته، چوب بسیار مقاوم و نقشی که در اکوسیستم کوهستان و محیط زیست ایفا میکند، از اهمیت بالایی برخوردار است. اما طی دهههای اخیر، سرخدار در معرض انقراض قرار گرفته و اکنون در فهرست گونههای در معرض خطر جدی قرار دارد.
معرفی درخت سرخدار و ویژگی آنها
درخت سرخدار یا Taxus baccata یک درخت سوزنیبرگ، سایهپسند و بسیار کندرشد است. اندازهاش معمولاً بین 9 تا 30 متر ارتفاع و تا 3 متر قطر دارد. پوست تنه رنگی مایل به سرخ دارد و میوههای درخت ماده قرمز و درخت نر زرد هستند.
با وجود ظاهر زیبا، بیشتر بخشهای سرخدار سمی هستند و گفته میشود انسانهای قدیم از برگ آن مادهای سمی درست میکردند که بر روی تیر و نیزه میزدند، تا شکار را سریعتر از پا درآورند. گفته میشود که واژه toxin به معنی زهر از نام این گیاه برگرفته شده است.
چوب سرخدار هیرکانی بسیار متراکم، محکم و خوشرنگ است و به همین دلیل در گذشته برای ساخت ابزارهای بادوام و حتی سازهای موسیقی استفاده میشد. رشد بسیار آهستهی این درخت باعث شده احیای آن دشوار و گونه در برابر تخریبها حساس باشد.
پراکندگی درخت سرخدار در گیلان
سرخدار در گیلان بیشتر در بخشهای کوهستانی و جنگلهای هیرکانی دیده میشود؛ جایی که رطوبت بالا، سایه کافی و خاک عمیق و خنک فراهم است. این درخت به دلیل رشد کند، امروز بیشتر به صورت پراکنده و در محدودههای خاص گسترش دارد.
مهمترین رویشگاههای سرخدار در گیلان عبارتاند از:
سرخدار معمولاً در ارتفاعات ۸۰۰ تا ۲۰۰۰ متری حضور دارد و در زیر سایه درختان تنومند راش، ممرز و بلوط رشد میکند.
تاریخچه حضور سرخدار در گیلان
درخت سرخدار یکی از کهنترین بازماندههای زنده جنگلهای هیرکانی است؛ گونهای که ریشههایش به میلیونها سال پیش و دوران سوم زمینشناسی برمیگردد، زمانی که بخش بزرگی از نیمکره شمالی پوشیده از جنگلهای پهنبرگ و سوزنیبرگ بود. با عقبنشینی یخچالها و تغییرات شدید اقلیمی، بسیاری از این گونهها نابود شدند، اما سرخدار در پناه اقلیم مرطوب و معتدل حاشیه جنوبی دریای خزر دوام آورد و بهتدریج به نمادی از پایداری طبیعی هیرکانی تبدیل شد.
این درخت همیشهسبز، که رشد کند و عمری بسیار طولانی دارد، در گذشتههای دور برای مردمان بومی اهمیت ویژهای داشت؛ چوب فشرده و انعطافپذیرش در ساخت ابزار، تیر و کمان و سازههای مقاوم به کار میرفت و به همین دلیل در مقاطعی با بهرهبرداری سنگین مواجه شد. با گذر زمان و کاهش سطح جنگلها، سرخدار به یکی از گونههای نادر و ارزشمند هیرکانی بدل شد.
در دهههای قبل، جنگلداران و محققان متعددی در سفرهای علمی خود به جنگلهای گیلان، از درختان عظیمالجثه سرخدار یاد کردهاند. برخی از این درختان کهنسال بیش از ۵۰۰ تا ۸۰۰ سال سن دارند و جزو میراث طبیعی کمنظیر منطقه محسوب میشوند.
در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، گزارشهایی از بهرهبرداری محدود چوب سرخدار برای مصارف سنتی وجود دارد. اما از آنجا که تعداد این درختان همیشه اندک بوده، قطع حتی چند درخت، جمعیت آنها را بهشدت کاهش داده است. در دهههای بعد، هرگونه برداشت چوب سرخدار غیرقانونی شد، اما آسیبهای واردشده پیش از قانونگذاری، اثرات بلندمدتی برجای گذاشت.
خواص درمانی درختان سرخدار
گیاه سرخدار به دلیل داشتن مجموعهای از ترکیبات ارزشمند، بهویژه مادهای به نام تاکسول در طب نوین اهمیت زیادی پیدا کرده است. تاکسول یکی از شناخته شدهترین داروهایی است که در درمان انواع سرطانها مانند: سرطان سینه، تخمدان، ریه، پروستات و برخی سرطانهای ناحیه سر و صورت به کار میرود.
در طب سنتی برخی کشورها مثل هند و ژاپن نیز از بخشهای مختلف این گیاه به عنوان آرامبخش طبیعی، ضدعفونی کننده و کمکی در کاهش علائم آسم، برونشیت، مشکلات گوارشی، اختلالات قاعدگی و حتی برخی حملات عصبی استفاده میشود. البته باید یادآوری شود که سرخدار گیاهی بسیار سمی است و استفاده درمانی از آن تنها باید در قالب داروهای استاندارد و با نظارت پزشکی انجام شود.
دلایل در معرض خطر جدی قرار گرفتن سرخدار
ترکیب رشد بسیار کند، زادآوری محدود و فشارهای انسانی و محیطی باعث شده این درخت ارزشمند در فهرست گونههای در معرض خطر جدی قرار بگیرد. سرخدار برخلاف بسیاری از درختان جنگلی، توان جبران سریع تخریب را ندارد و هر آسیب، اثرات بلندمدت بر جمعیت آن بر جای میگذارد. مهمترین دلایل این وضعیت را میتوان در چند عامل مشخص خلاصه کرد:
۱. برداشت چوب در گذشته
چوب سرخدار از نظر کیفیت، زیبایی و دوام جزو بهترین چوبهای جنگلی است. در گذشته این ویژگی باعث برداشت بیرویه آن شد. اگرچه امروز این کار ممنوع است، اما تعداد زیادی از درختان کهنسال قبل از اعمال قوانین از بین رفتند.
۲. رشد بسیار کند و احیای دشوار
سرخدار یکی از کندترین گونههای جنگلی ایران است. بنابراین زمانی که جمعیت آن کاهش یابد، بازگشت آن به شرایط قبل دهها یا حتی صدها سال زمان میبرد. همین موضوع باعث شده کوچکترین آسیب، اثر عمیقی بر جمعیت کلی گونه داشته باشد.
۳. تخریب جنگل و تغییر کاربری
جادهسازی، ویلاسازی در ارتفاعات، آتشسوزیها و تبدیل جنگل به اراضی کشاورزی، رویشگاههای سرخدار را پراکنده و تکهتکه کرده است. این پراکندگی زیستگاه باعث میشود تبادل ژنتیکی میان جمعیتها کمتر شده و آسیبپذیری آنها افزایش یابد.
۴. تغییرات اقلیمی
افزایش دما، کاهش رطوبت و تغییر الگوی بارش در برخی ارتفاعات گیلان شرایط را برای رشد سرخدار سختتر کرده است. این گونه بهطور طبیعی به اقلیم سرد و مرطوب نیاز دارد و تغییرات اقلیمی میتواند سرعت نابودی آن را افزایش دهد.
اهمیت حفاظت از درخت سرخدار
سرخدار به عنوان یکی از گونههای کهن و منحصر بهفرد جنگلی، نقش مهمی در پایداری اکوسیستمهای بومی این منطقه ایفا میکند. این درخت با عمر طولانی، توانایی جذب و ذخیره کربن را در مقیاسهای گسترده دارد و در برابر تغییرات اقلیمی و بحرانهای زیستمحیطی، چون آلودگی خاک و هوا، بهعنوان یک فیلتر طبیعی عمل میکند. از سوی دیگر، حفاظت از سرخدار بهعنوان یک گونه در معرض تهدید، نشاندهنده توجه به حفظ تنوع زیستی و جلوگیری از انقراض گونههای نادر است.
تخریب این درخت میتواند زنجیرهای از اثرات منفی را در اکوسیستمهای جنگلی به دنبال داشته باشد؛ زیرا سرخدار بهعنوان یک درخت سایهپسند، در تثبیت خاک، حفظ رطوبت و تنظیم دمای محیط نقش اساسی دارد. بهعلاوه، حفظ این درخت بهعنوان یک میراث طبیعی، به نسلهای آینده این امکان را میدهد تا از ارزشهای زیستی، تاریخی و فرهنگی آن بهرهمند شوند. بنابراین، حفاظت از سرخدار نهتنها در راستای حفظ یک گونه گیاهی، بلکه در جهت حفاظت از سلامت و پایداری جنگلها و محیطزیست بهطور کلی ضروری است.
راهکارهای حفاظت و احیای سرخدار
سرخدار یکی از ارزشمندترین درختان جنگلهای ایران است، اما بهرهبرداری بیرویه از چوب آن بهویژه برای تولید وسایل دستساز و لوازمی به کاهش شدید جمعیت این گونه منجر شده است.
برای جلوگیری از ادامه این روند نگرانکننده، برنامههای مختلفی برای حفاظت، تکثیر و بازکاشت سرخدار در سالهای اخیر آغاز شده است:
منابع علمی